Previous Lesson -- Next Lesson

2. Gbɔgbɔme mɔnukpɔkpɔ siwo su ame tiatiaawo si (Romatɔwo 9:4-5)

ROMATƆWO 9:4-5
4 Elabe woawoe nye Israel-dukɔ, si Mawu tia, eye woawoe trɔ zu viawo. Eɖe eƒe ŋutikɔkɔe fia wo, woawoe wòbla nu kplii. Woawoe Mawu tsɔ eƒe se la na hefia ale si woasubɔe la ƒe mɔnu wo. Woawoe wòdo ŋugbeawo hã na. 5 Wodzɔ tso tɔgbuitɔgbui xɔŋkɔawo me, eye woawo mee Kristo dzɔ tso abe amegbetɔ ene. Woakafu Mawu, si ɖu nu sia nu dzi yi ɖe mavɔmavɔ me! Amen.

Paulo di be yeaɖo ŋku mɔnukpɔkpɔ siwo le yeƒe amewo si kple gbɔgbɔmegomenɔamesiwo dzi na hame si le Roma la. Elɔ̃ ɖe edzi hã be viɖe aɖeke mele mɔnukpɔkpɔ siawo ŋu na ye kple yeƒe amewo le Kristo vavã la nyanya kple exɔxɔ me o. Esia tae wolé fui, gbe nu, eye woʋã ŋui, eye wosẽ dzi me ɖe Gbɔgbɔ Kɔkɔe la gɔ̃ hã ŋu. Abe alesi viviti megena kpata o ke boŋ vivivi ene la, nenema ke sesẽme hã xɔ eƒe amewo dzi.

Mɔnukpɔkpɔ kple gomenɔamesi kawoe le Yakob viwo si le anyigba dzi dukɔ bubuwo gome?

Woƒe ŋkɔ gbãtɔe nye Yakob, ameblela kple ayetɔ la ƒe viwo, ke menye Israel-viwo o. Gake wo fofo, si nu vɔ̃ ƒe agba yɔ la, metrɔ le Aƒetɔ la gbɔ o vaseɖe esime wòyrae. Le xɔse ƒe ŋusẽdodo sia ta la, Mawu trɔ eƒe ŋkɔ eye wòyɔe be "Israel," si gɔmee nye amesi wɔ avu kple Mawu (El) eye wòɖu edzi to xɔse me. Yakob mesẽ ŋu le ŋutilã me o, eye nɔnɔme nyui hã menɔ esi o, gake xɔse sẽŋu aɖe nɔ esi si dzi wòto mekpɔ Mawu ƒe dziku kple fɔbubu o (Mose I, 32:23-32).

Yakobo nye Yesu fofowo dometɔ ɖeka. Eye Yesu nye Mawu ƒe Alẽvi si ɖe xexeame ƒe nuvɔ̃wo ɖa. Ewɔ avu kple Mawu hena ɖeɖekpɔkpɔ tso míaƒe nuvɔ̃wo ƒe fɔbubu me. Elé ɖe Mawu ŋu to xɔse me eye megblẽe ɖi o vaseɖe esime wòyra mí katã. Maria vi lae nye míaƒe xɔla, amesi ɖe mí tso fɔbubu me. Aʋawɔla vavã si wɔ avu kple Mawu la menye Yakob o, ke boŋ Yesu, amesi nye Israel vavãtɔ, ame ɖeka kolia si xɔ mí tso Mawu ƒe dziku me.

Yudatɔwo, Kristotɔwo, kple Moslemtɔ siwo mexɔ woƒe nunɔlagã o, siwo wɔ aʋa ɖe wo teƒe la mekpɔ gome le eƒe yayrawo me o eye womenye gbɔgbɔmedukɔ tiatiaawo me tɔwo o. Sidzedze sia vuvu Paulo ƒe dzi, elabena ekpɔe be ame akpa gãtɔ menya nu tso woƒe gomenɔamesi siwo ŋugbe wodo ŋu o, gake wogbe wo le tsitretsiɖeŋu ta le woƒe gbɔgbɔ me ŋkumaʋumaʋu kple dada si gbɔ eme ta.

Aƒetɔ la de se na Mose be wòate ɖe Egipte Farao ŋu agblɔ nɛ be Yakob viwo katã nye eƒe kutsetse gbãtɔwo (Mose II, 4:22; Mose V, 14:1; 32:6; Hosea 11:1-3). Aƒetɔ la kpe fu le viawo ƒe dzimesesẽ ta, amesiwo mede bubu eŋu vavã o, ke hã ena gome wo be woaxɔ wo nyi. Womegadzi wo ɣemaɣi o, gake gome le wo si le ŋgɔgbevi la si le Aƒetɔ la si.

Aƒetɔ la ƒe ŋutikɔkɔe nɔ Kɔkɔeƒe Kɔkɔetɔ la me, le takpegbadɔ me, le dukɔ tiatiaawo ƒe mɔzɔzɔ to gbedadaƒo me. Ekpɔ wo ta hefia mɔ wo ne afɔkuwo ƒo xlã wo, eye wòwɔ nukunu geɖewo (Mose II, 40:34; Mose V, 4:7; Fiawo I, 2:11; Yesaya 6:1-7; Xezekiel 1:4-28; Hebritɔwo 9:5). Gake Aƒetɔ la he to na ame siwo wòtia eye wòdo ŋɔdzi na wo be yeatsrɔ̃ wo le woƒe xɔsemanɔamesi ta. Gake Mose kple Aron ƒe gbedodoɖa ɖe wo tso eƒe ŋutikɔkɔe si kuna la me (Mose IV, 14:1-25).

Paulo ƒo nu tso nubabla kple nubabla siwo kplɔ wo nɔewo ɖo siwo ɖo kpe Mawu ƒe nya sẽŋu kple sesẽ siwo gblɔ be ɖeko wobla Mawu, Wɔla kple Ʋɔnudrɔ̃la dzɔdzɔe la, ɖe ame sue sia ŋu tegbee la ŋu, le mɔnukpɔkpɔ bubuwo dome. Biblia ɖo ŋku nubabla siwo gbɔna dzi na mí:

Gake nublanuitɔe la, Biblia ɖi ɖase zi geɖe ale gbegbe be nubabla xoxoa me tɔwo da ŋugbedodo siawo dzi enuenu. Nyagblɔɖila Yeremya gɔ̃ hã gblɔ be Aƒetɔ la ɖoe be yeaɖo nubabla yeye aɖe anyi kpli wo, si nye gbɔgbɔ me gbugbɔgadzi na yeƒe dukɔ aglãdzelawo (Yeremya 31:31-34).

Se la dzie wotu nubabla si Yehowa bla na eƒe amewo to Mose dzi. Nubabla ƒe agbalẽ si me se ewoawo le lae nye gɔmedzedze na se 613, siwo dometɔ aɖewoe nye mɔxexeɖedɔ 365 kple sedede nyui 248, le Yudatɔ xexemenunyala kple atikewɔla "Maimonides" ƒe nya nu.

Míexlẽ nya vavãtɔ le se siawo ƒe gɔmedzedze be: "Nyee nye Yehowa, wò Mawu. Mawu bubu aɖeke maganɔ asiwò do ŋgɔ nam o" (Mose II, 20:1-3).

Ame sia ame si di tameɖoɖo si le se siawo ŋu la, akpɔ sedede si gbɔna: "Minɔ kɔkɔe, elabena nyee nye ame kɔkɔe" (3 Mose 19:2). Eye se siawo ƒe dzi enye "Lɔ̃ Aƒetɔ, wò Mawu kple wò dzi blibo, luʋɔ blibo kple wò ŋusẽ katã" (Mose V, 6:4-5), kple "Lɔ̃ hawòvi abe ɖokuiwò ene" (Mose III, 19:18).

Gake míede dzesii be ame aɖeke mewɔ ɖe se siawo katã dzi o (Psalmo 14:3 kple Romatɔwo 3:10-12), negbe Yesu ɖeɖe ko.

Mawu ƒe tadedeagu yi edzi do ŋgɔ na Takpegbadɔa, eye emegbe le Gbedoxɔa me. Ele be woakɔ nuvɔ̃wɔla la ŋu gbã to vɔsa vovovowo me hafi gome nasu esi be wòate ɖe Mawu ŋu ahade ta agu nɛ vevie. Esia va eme to Psalmowo xexlẽ, hadzidziwo, kukuɖeɖewo, nuvɔ̃wo ʋuʋu, kɔnuwɔwɔ, kple tadedeagu me. Amesiwo ku nu me tsitotsito le Psalmowo ƒe Agbalẽ si le Nubabla Xoxoa me la ase nyagbɔgblɔ siawo ƒe gbɔgbɔ kple wo dzi wɔwɔ gɔme nyuie. Subɔsubɔdɔ siawo katã dometɔ vevitɔ kekeake, ne míeɖe vɔsawo ɖa la, enye yayra xɔxɔ.

Tadedeagu siawo ɖoa woƒe kɔkɔƒe le azãɖuɣiwo, vevietɔ Ŋutitotoŋkekenyui, Pentekoste, Agbadɔŋkekenyui, kple Yom Kippur (Avuléŋkeke).

Ŋuɖoɖo ɖe Mawu ƒe nɔƒe si le Yerusalem Gbedoxɔa me ŋu do ŋusẽ dukɔa ƒe ɖekawɔwɔ heli ke. Gake togbɔ be gbɔgbɔmeƒe sia li hã la, kɔƒe geɖe sa vɔ na Baal kple mawu bubuwo, eye wotu woƒe legbawo kple kpememewo hã, si wɔe be Mawu do dziku ɖe wo ŋu.

Nubabla xoxoa yɔ fũ kple ŋugbedodo siwo ku ɖe nufiame siwo me míekpɔa taɖodzinu etɔ̃ le:

Nublanuitɔe la, Yudatɔ akpa gãtɔ mete ŋu kpɔ Mawu ƒe Alẽvi, si nye woawo ŋutɔ ƒe dukɔ ƒe Fia la ƒe vava dze sii o. Woŋe aɖaba ƒu Gbɔgbɔ Kɔkɔe la kɔklɔ dzi elabena wokpɔ mɔ be woaɖo dunyahedukɔ sesẽ aɖe anyi. Womelɔ̃ ɖe woƒe nu vɔ̃wo dzi o, eye womelala gbɔgbɔ me gbugbɔgadzi hã o. Ŋugbedodo geɖewo va eme le Kristo ƒe agbenɔnɔ kple Gbɔgbɔ Kɔkɔe ƒe vava ɖe eƒe nusrɔ̃lawo dzi me. Gake ame tiatiaawo ŋe aɖaba ƒu nusiawo katã dzi eye womexɔ ŋugbedodo siawo me vava na wo ɖokui o.

Ame tiatiaawo ƒe blemafofowo menye xexemenunyalawo o, ke boŋ wonye alẽkplɔlawo kple nunɔlawo na ame bubuwo. Blemafofoawo srɔ̃ Abraham, Isak, kple Yakob, elabena woƒe xɔse ƒe nuteƒewɔwɔ ɖu eƒe gbɔdzɔgbɔdzɔ dzi; ale, woyɔ nubabla la ƒe Aƒetɔ la be Abraham, Isak, kple Yakob ƒe Mawu (Mose I, 35:9-12; Mose II, 3:6; Mateo 22:32).

Mose, alo Dawid, alo Eliya, alo ame bubu aɖeke si tso Nubabla Xoxoa me, meɖo xexemenunya, yunivɛsiti, alo suku xɔŋkɔ aɖeke anyi o, gake wokpɔ Aƒetɔ la ƒe nyateƒenyenye kple Eƒe ŋusẽ teƒe enuenu, togbɔ be ameƒomea gblẽ hã. Wonɔ agbe ɖe woƒe xɔse nu eye wova zu kpɔɖeŋu na woƒe amewo eye wozu yayratsoƒe na woƒe dzidzimeviwo.

Gake kesinɔnu vavãtɔ na Israel-dukɔae nye Mesia, fiawo ƒe Fia, nunɔlagã vavã, kple Mawu ƒe Nya si zu ŋutilã, amesi me míekpɔ Mawu ƒe ŋusẽ, ŋusẽ, kple lɔlɔ̃ le ameƒomea dome la ƒe vava. Eyae nye ame si gbl be, "Nyee nye xexeme e kekeli la," elabena Mawu e l la va edzi, eye Gbgb Kke la doe e dzi. Enye ɖeka kple Mawu, abe alesi wòɖe gbeƒãe ene be, "Nye kple Fofo la míenye ɖeka" (Yohanes 10:30). Le susu sia ta la, Apostolo Paulo yɔe be "Mawu," menye "Mawu" ɖeɖeko o, ke boŋ "Mawu vavãtɔ." Sɔlemehawo katã lɔ̃ ɖe edzi be Yesu nye Mawu si tso Mawu aɖe gbɔ, kekeli tso kekeli me, Mawu vavã tso Mawu vavã aɖe gbɔ, wodzii, menye wowɔe o, si sɔ kple Fofo la le nyateƒe me.

Yudatɔwo do dziku eye wohe zitɔtɔ vɛ, eye woƒo fi de Kristotɔwo le nuvɔ̃meʋuʋu sia ta, abe alesi Paulo ka nya ta le eƒe lɛta si wòŋlɔ na hame si le Roma me ene. Yudatɔ siwo nɔ Roma la dometɔ akpa gãtɔ bu Yesu be enye ameblela, busunyagblɔla, kple aglãdzela ɖe Mawu ŋu, eye wotsɔe de asi na woƒe Romatɔ siwo xɔ anyigba la be woaklãe ɖe ati ŋu. Woyi edzi le woƒe dzimesesẽ si dze egɔme le Yesaya ƒe ɣeyiɣia me, ƒe alafa adre do ŋgɔ na Kristo ƒe vava (Yesaya 6:9-13; Mateo 13:11-15; Yohanes 11:40; Dɔwɔwɔwo 28:26-27).

Míekpɔe tso kpukpui siawo me be woƒe dzi ƒe sesẽ dzi ɖe edzi eye wòƒo ke ɖe to. Eye wòva dze ƒã ŋutɔ. Wometrɔ dzime tso woƒe nu vɔ̃wo me o, ke boŋ wobu wo ɖokui ame dzɔdzɔewo to Mose ƒe se dzi wɔwɔ me, eye wobu ame sia ame si tsi tre ɖe wo ŋu hã be wogbee.

Le woƒe dzi sesẽ ƒe ɣeyiɣi sia me la, Yohanes Amenyrɔɖetsimela va be yeadzra mɔ la ɖo na Kristo. Ame ŋkuta aɖe xɔ nyɔnyrɔ tso egbɔ eye wosrɔ̃e tso egbɔ be Yesu nye Mawu ƒe Alẽvi, eye wose egɔme be Yesue nye amesi dea mawutsi ta na Gbɔgbɔ Kɔkɔe la me be yeaɖo gbɔgbɔmefiaɖuƒe yeye anyi. Ame siwo nɔ ɣli dom le gbea dzi na nyɔnyrɔ la nɔ klalo be yewoaxɔ Kristo. Yesu meyɔ agbalẽnyalagãwo, mawuvɔ̃lawo, alo mawusubɔlawo be woadze ye yome o, ke boŋ eyɔ amesiwo ʋu woƒe nuvɔ̃wo me le Amenyrɔɖetsimela la ŋkume, eye amesiawo va zu eƒe nusrɔ̃lawo eye Gbɔgbɔ Kɔkɔe la yɔ wo me fũ. Dzɔdzɔmeŋutinunya, alo kesinɔnuwo, alo dunyahehe me nuteƒekpɔkpɔ, alo gãnyenye menye ame tiatiaawo ƒe nya ɣaɣla o, ke boŋ nuvɔ̃wo ʋuʋu kple dada ƒe gbagbã. Ame siwo ʋu woƒe nuvɔ̃wo me kple dzi gbagbã la xɔ Kristo ƒe ɖeɖekpɔkpɔ kple agbe mavɔ.

Mɔnukpɔkpɔ siwo sɔ le Israel-viwo si, tsɔ kpe ɖe Mawu ƒe anyinɔnɔ le wo dome ŋu, kpɔ ŋusẽ gbegblẽ ɖe Yudatɔ akpa gãtɔ dzi. Mɔnukpɔkpɔ siawo ƒã dada kple dada ɖe dukɔ bubuwo me ɖe wo me. Woxɔe se be mehiã be yewoatrɔ dzime o. Eya ta wogakpɔtɔ menya nu tso woƒe nu vɔ̃wo ŋu o eye wosẽ dzime ɖe Mawu, Kristo, kple Gbɔgbɔ Kɔkɔe la ŋu, eye wozu kesinɔtɔwo le gomenɔamesiwo me gake woda ahe le gbɔgbɔ me.

Tsã la, Paulo nye wo dometɔ ɖeka, dadala zazɛ̃nyahela si wɔa funyafunya Kristo dzixɔsetɔwo, zi ame aɖewo dzi be woagbe woƒe xɔse eye wòwua amesiwo li ke ɖe edzi. Gake eƒe gododo kple Kristo, kple Eƒe ŋutikɔkɔe gã la, le Damasko ŋkume, gblẽ eƒe drɔ̃ewo, susumenuwo, kple dada me, eye wòɖe eƒe nuvɔ̃ kple gbegblẽ fia. Eƒe dzi gbã le Kristo ƒe amenuveve ta, eye wogbugbɔe dzi to Gbɔgbɔ Kɔkɔe la me, eye wòzu Aƒetɔ Yesu ƒe apostolo.

Paulo kpɔe dze sii be menye to eƒe dzidzime si tso Abraham gbɔ me o, alo aʋatsotso hã meɖea ame o, ke boŋ to dzɔdzɔenyenye to Kristo ƒe tafea dzi kple Gbɔgbɔ Kɔkɔe la yɔyɔ me. Eyata Kristo ƒe gbɔgbɔmeŋutilã la nyia amegbetɔ eye wòzua emetɔ. Paulo kpɔe to eƒe nyanyuigbɔgblɔ na Abraham ƒe dzidzime yeyea me be Mawu ƒe gbɔgbɔmefiaɖuƒe la mate ŋu anɔ abe Israel-dukɔa ene gbeɖe o, ke boŋ enye Kristo ƒe gbɔgbɔmeŋutilã, si, nublanuitɔe la, le yometiti sesẽwo me tom le Israel egbea. Menye dunyahehe ƒe dukɔ aɖeke ŋue Paulo le nu ƒom tsoe o, ke boŋ Kristo ƒe gbɔgbɔmefiaɖuƒe si dze le nɔnɔme vavãtɔ, anukwareɖiɖi, kple dzadzɛnyenye me le xexeame ƒe akpa sia akpa ŋue wòle nu ƒom tsoe.

GBEDODOƉA: Dziƒofofo, míeda akpe na wò ɖe wò dzigbɔɖi na wò dukɔ tiatia la ta, eye míedo ŋutikɔkɔe na wò ɖe wò nubabla siwo nèwɔ le Nubabla Xoxoa me na dukɔ aglãdzela sia ta, togbɔ be wò nuxlɔ̃ame kple tohehewo li hã. Tsɔe ke mí kple míaƒe amewo ne míewɔ nuteƒe na wò lɔlɔ̃ gã la o. Ðe ame geɖewo le Abraham viwo dome to woƒe tamesusuwo ƒe yeyewɔwɔ kple woƒe dziwo ŋuti kɔklɔ le Yesu Kristo gbagbe la me.

NYABIASE:

55. Mɔnukpɔkpɔ nenie Paulo yɔ na nubabla xoxoa me tɔwo? Eye wo dometɔ kae nèbu be ele vevie wu?
56. Nukatae Mawu ƒe amenuveve mete ŋu xɔ ame tiatia akpa gãtɔ o, ale be wodze anyi tso fɔbubu ɖeka me yi bubu me?